Ik heb tijdens mijn opleiding sociaal werk veel geleerd.
Theorieën.
Methodieken.
Modellen.
Gesprekstechnieken.
Professionele afstand.
Grenzen bewaken.
Ik heb ervoor gestudeerd. Examens afgelegd. Cursussen vanbuiten geleerd.
Van veel daarvan weet ik vandaag nog amper wat erin stond.
Maar toen was er Joost Bonte.
Joost gaf geen les die je netjes kon samenvatten en daarna vergeten.
Hij ramde iets in.
Artikel 23.
“Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden.”
Dat was het.
Als je straks het werkveld inging en je vergat alles, moest je dát onthouden.
Artikel 23.
Altijd.
Overal.
Bij iedereen.
En nog iets:
“Vecht voor je gasten.”
Toen klonk dat groot.
Vandaag weet ik:
dat is sociaal werk.
Vecht voor je gasten
Niet:
Beheer je dossiers.
Niet:
Volg de procedure.
Niet:
Hou voldoende professionele afstand.
Niet:
Leer mensen vooral zelfredzaam te zijn.
Vecht voor je gasten.
Dat is Joost.
Vijfentwintig jaar straathoekwerk.
Een pionier binnen het vak. Iemand die sociaal werk niet van achter een bureau leerde kennen, maar tussen mensen die onze samenleving graag moeilijk bereikbaar noemt.
Terwijl Joost de vraag liever omdraaide:
Wie is hier eigenlijk moeilijk bereikbaar voor wie?
Hij leerde dat sociaal werk geen verzameling procedures is.
Het is een relationeel beroep.
Soms sta je naast iemand.
Soms ervoor, wanneer de wind te hard van voren komt.
Soms erachter, wanneer iemand een duwtje nodig heeft.
En soms moet jij gewoon uit de weg gaan omdat iemand perfect zelf kan spreken.
Dat is misschien waarom zijn woorden al die jaren later nog blijven hangen.
Joost leerde ons niet hoe we mensen moesten redden.
Hij leerde ons hoe we naast hen moesten blijven staan.
En ja, je mag je gasten graag zien
Daar wordt sociaal werk soms ongemakkelijk van.
Professionele afstand.
We kregen het allemaal geleerd.
Bewaak je grenzen.
Kom niet te dichtbij.
Raak niet te betrokken.
Neem het niet mee naar huis.
En natuurlijk zijn grenzen belangrijk.
Maar ergens onderweg hebben we van professionele afstand soms iets gemaakt wat nooit de bedoeling kon zijn:
menselijke afstand.
Alsof betrokkenheid gevaarlijk is.
Alsof geraakt worden onprofessioneel is.
Alsof een goede sociaal werker degene is die 's avonds probleemloos de deur dichttrekt en niets meer voelt.
Ik geloof dat niet.
Joost geloofde dat ook niet.
En precies daar raakt zijn denken aan de presentiebenadering van Andries Baart, die voor Joost zelf een belangrijk professioneel kompas werd.
Presentie begint niet met:
Wat is jouw probleem en hoe lossen we het op?
Ze begint met:
Wie ben jij?
Wat gebeurt er met jou?
Wat is voor jou belangrijk?
En mag ik een tijdje naast je lopen?
Dat vraagt nabijheid.
Echte nabijheid.
Je mag dus je gasten graag zien.
Misschien moet je dat zelfs.
Je mag samen lachen.
Je mag kwaad worden wanneer iemand onrecht wordt aangedaan.
Je mag oprecht blij zijn wanneer iemand eindelijk die woning krijgt.
Je mag teleurgesteld zijn wanneer het opnieuw fout loopt.
Je mag iemand missen die plots niet meer komt.
Je mag na een gesprek naar huis rijden en denken:
Verdomme, dit laat me niet los.
Dat maakt je niet minder professioneel.
Dat maakt je mens.
Professionaliteit zit niet in hoeveel afstand je kunt bewaren.
Ze zit in wat je met je nabijheid doet.
Niet iemand afhankelijk maken.
Niet zijn leven overnemen.
Niet denken dat jij de held bent die hem komt redden.
Maar dichtbij genoeg komen om te begrijpen wat er werkelijk gebeurt.
En vervolgens professioneel genoeg zijn om daar iets mee te doen.
Want daar begint het pas
Naast iemand zitten is niet genoeg.
Luisteren is niet genoeg.
Empathie is niet genoeg.
Een warme tas koffie is soms ontzettend belangrijk.
Maar een tas koffie is geen recht op wonen.
Een voedselpakket is geen recht op een menswaardig inkomen.
Een noodbed is geen recht op huisvesting.
Een tussenkomst in een schoolfactuur is geen gelijk recht op onderwijs.
En een goed gesprek lost structurele armoede niet op.
Verwar hulp nooit met rechtvaardigheid.
Soms is noodhulp absoluut noodzakelijk.
Maar sociaal werk mag niet eindigen bij het draaglijker maken van onrecht.
Het moet ook durven vragen waarom dat onrecht blijft bestaan.
En dan komen we opnieuw bij Joost.
En bij dat ene artikel.
Artikel 23
“Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden.”
Lees die zin nog eens.
Want het belangrijkste woord staat helemaal vooraan.
Ieder.
Niet:
ieder die werkt.
Niet:
ieder die zijn geld verstandig uitgeeft.
Niet:
ieder die zijn afspraken nakomt.
Niet:
ieder die nuchter verschijnt.
Niet:
ieder die beleefd blijft aan het loket.
Niet:
ieder die gemakkelijk te begeleiden is.
Niet:
ieder die voldoet aan het beeld dat wij hebben van iemand die onze hulp “verdient”.
Ieder.
Ook degene die drie afspraken gemist heeft.
Ook degene die schulden heeft.
Ook degene die hervalt.
Ook degene die boos wordt.
Ook degene die buiten slaapt.
Ook degene van wie jij de keuzes niet begrijpt.
Ook degene bij wie je na zes maanden denkt:
Ik weet het ook niet meer.
Zeker dan.
Want menswaardigheid is geen beloning voor goed gedrag.
Het is een recht.
Mensenrechten moet je niet uitdelen
Dat is misschien waar we ons als sociaal werkers vaker aan moeten herinneren.
Wij geven mensen geen rechten.
Een OCMW geeft geen recht op menswaardigheid.
Een hulpverlener geeft geen recht op menswaardigheid.
Een organisatie geeft geen recht op menswaardigheid.
Een politicus geeft geen recht op menswaardigheid.
Mensen hebben dat recht al.
Onze opdracht is ervoor zorgen dat het gerealiseerd wordt.
Dat is een wezenlijk verschil.
Want zodra je zo kijkt, verandert ook de vraag.
Dan vraag je niet alleen:
Wat kan deze persoon nog doen?
Maar ook:
Wat staat zijn recht in de weg?
Een regel?
Een wachtlijst?
Een tekort aan woningen?
Een inkomen waarvan niemand menswaardig kan leven?
Een procedure die niemand begrijpt?
Een dienst die niet bereikbaar is voor de mensen voor wie ze bestaat?
Een beleid dat op papier klopt, maar in het leven van mensen niet?
Dan moet sociaal werk daar niet netjes omheen werken.
Dan moet sociaal werk daartegen duwen.
En dat is waar “vecht voor je gasten” plots iets heel anders betekent
Het betekent niet dat jij de strijd overneemt.
Mensen in armoede hebben zelf een stem.
Ze hebben kennis.
Kracht.
Ervaring.
Oplossingen.
Ze hebben geen sociaal werker nodig die voor hen beslist wat goed is.
Maar soms hebben ze wel iemand nodig die naast hen zegt:
“Dit klopt niet.”
Iemand die opnieuw belt.
Die meegaat.
Die een beslissing betwist.
Die niet tevreden is met “dat zijn nu eenmaal de regels.”
Die een individueel verhaal niet wegschrijft als pech, maar het signaleert wanneer tien andere mensen tegen dezelfde muur lopen.
Die op een vergadering durft zeggen:
“Wacht eens. We praten hier nu al twintig minuten over mensen. Wanneer gaan we mét hen praten?”
Dát is vechten voor je gasten.
Niet hun stem overnemen.
Zorgen dat ze niet opnieuw wordt weggeduwd.
Want er gebeurt iets gevaarlijks wanneer je lang genoeg sociaal werker bent
Je begint met vuur.
Je wilt mensen helpen.
Onrecht bestrijden.
De wereld een klein beetje beter maken.
En dan komt het werkveld.
Dossiers.
Registraties.
Caseloads.
Teamvergaderingen.
Wachtlijsten.
Deadlines.
Budgetten.
Procedures.
Voorwaarden.
Nog een registratie.
Nog een formulier.
Nog een overleg.
En langzaam kan er iets verschuiven.
We beginnen het systeem uit te leggen aan de mens.
In plaats van de mens uit te leggen aan het systeem.
“Dat zijn nu eenmaal de regels.”
“Daar kunnen wij niets aan veranderen.”
“Je voldoet niet aan de voorwaarden.”
“Mijn handen zijn gebonden.”
Misschien hebben we precies op dat moment iemand als Joost nodig die onze deur opengooit.
Die dat hele professionele woordenboek even van tafel veegt.
En vraagt:
“Kan uw gast nog menswaardig leven?”
Nee?
Dan zijn we niet klaar.
Dat is waarom Joost Bonte een icoon is
Niet omdat hij sociaal werk ingewikkeld maakte.
Net het tegenovergestelde.
Hij pelde alle theorie, methodiek en professionele taal weg tot alleen de kern overbleef.
Ga naar mensen toe.
Zie hen.
Blijf nabij.
Zie je gasten graag.
Sta naast hen.
En wanneer het nodig is:
vecht voor hen.
Niet omdat jij hun redder bent.
Maar omdat onrecht nooit normaal mag worden.
Jaren later ben ik veel vergeten van mijn opleiding.
Sommige theorieën zou ik opnieuw moeten opzoeken.
Sommige modellen herken ik waarschijnlijk alleen nog als iemand de naam zegt.
Maar Joost?
Die krijg je er niet meer uit.
En dat ene artikel ook niet.
Wanneer een procedure zegt dat iets niet kan:
Artikel 23.
Wanneer iemand voor de vierde keer wordt doorgestuurd:
Artikel 23.
Wanneer een gezin op papier “voldoende inkomen” heeft maar moet kiezen tussen eten en energie:
Artikel 23.
Wanneer iemand op straat slaapt en we vooral discussiëren over de overlast:
Artikel 23.
Wanneer je organisatie meer bezig dreigt te zijn met registreren dan met mensen:
Artikel 23.
Wanneer jij zelf moe bent.
Gefrustreerd.
En voor één seconde denkt:
Het zal wel.
Juist dan.
Artikel 23.
Misschien is dat uiteindelijk de belangrijkste les die Joost ons gaf.
Niet hoe je afstand bewaart.
Maar hoe je nabij genoeg blijft om geraakt te worden.
En professioneel genoeg om met die geraaktheid iets te doen.
Je gasten graag zien zonder ze van jou te maken.
Naast hen staan zonder hun plaats in te nemen.
Voor hen gaan staan wanneer de wind te hard van voren komt.
Achter hen wanneer ze een duwtje nodig hebben.
En uit de weg gaan wanneer ze zelf kunnen spreken.
Maar nooit, nooit vergeten waarom je daar bent.
Mensenrechten zijn geen gunsten.
We delen ze niet uit.
We kennen ze niet toe aan wie zich goed genoeg gedraagt.
We moeten ze garanderen.
Voor iedereen.
En zolang de mens tegenover jou geen menswaardig leven kan leiden, mag dat schuren.
Aan regels.
Aan procedures.
Aan organisaties.
Aan beleid.
En ook aan jezelf.
Joost ramde het er destijds in.
Misschien wist hij dat we onderweg veel zouden vergeten.
Dus zorgde hij ervoor dat dát bleef zitten.
Artikel 23.
Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden.
En als je na jaren sociaal werk niet meer weet waar je moet beginnen?
Begin daar.
Zie je gasten graag.
Blijf nabij.
En vecht voor hen wanneer het moet.
Want uiteindelijk is dat onze job niet alleen:
mensen helpen hun rechten te vinden.
Het is mee weigeren te aanvaarden dat ze die rechten niet krijgen.